- Asyryjska architektura -

Militarny charakter Asyrii znalazł wyraźne odbicie w budownictwie. Rozwój jego opierał się na starszych rodzimych tradycjach, a także na dorobku ludów ujarzmionych i krajów sąsiadujących. Ich wpływy można odnaleźć zarówno w wewnętrznym wyglądzie całych budowli i poszczególnych elementów, jak w układzie wnętrz, kompozycji fasad oraz w ich wystroju. Już od połowy XIV i XII wieku p.n.e. zaznaczyły się wpływy syryjskie i hetyckie oraz huryckie, kiedy Asyria była pod była w politycznej zależności od państwa Mitanni. Bardzo silne było także oddziaływanie Babilonii, które w decydujący sposób określiło charakter asyryjskiej architektury.

Asyryjczycy w budownictwie stosowali glinę, cegłę suszoną, hartowaną (krótko wypalaną) i wypalaną, najczęściej o kształcie kwadratu a także kamień i drewno. Z cegieł budowano ściany, z kamienia kładziono fundamenty oraz kłuto elementy architektoniczne. Mało używano cegły wypalanej, gdyż brakowało drewna do wypału, natomiast najczęściej cegły suszonej. W południowej części Mezopotamii podstawowym materiałem budowlanym była urobiona glina lub cegła suszona, na północy było zaś więcej kamienia budowlanego. Najczęściej stosowano twarde wapienie, piaskowce i alabastry. Niektóre rodzaje dostarczane były z Kurdystanu, Armenii oraz ze stoków Amanu. Kamienia używano oszczędnie, najczęściej w postaci ciosów do okładania ścian budowli i murów obronnych lub w formie kamiennych płyt pokrytych płaskorzeźbioną dekoracją, nazywanych ortostatami. Stosowano także trzcinę i drewno, zwłaszcza pnie palmowe. Inne rodzaje drewna musiały być sprowadzane. Cedry przywożono z gór Amanu i z Libanu, bukszpan i drewno cyprysowe z górnej Armenii. Drewno służyło zazwyczaj do budowania stropów i dekoracji wnętrz. Trzcina miała pierwszorzędnie znaczenie, gdyż po połączeniu ze smołą bitumiczną i gliną była używana jako materiał utwardzający lub izolujący (wodoodporny i nieprzesiąkliwy). Asfalt w połączeniu z gliną był używany jako spoiwo w budownictwie ceglanym i do łączenia ciosów kamiennych oraz jako lepiszcze do utwierdzania mozaik i innych elementów dekoracyjnych. Asfaltem pokrywano dolne partie ścian, aby uchronić je przed wilgocią. Asyryjczycy znali wapno i gips, a stosowali je przede wszystkim do wykańczania wnętrz.

Domy mieszkalne

Dom mieszkalny w Asyrii podobnie jak w południowej Mezopotamii wywodzi się od prymitywnego szałasu, prawdopodobnie owalnego lub okrągłego, wzniesionego z wiązek trzciny, tworzących szkielet i plecionych mat, które uszczelniano gliną; bądź też wywodzi się od konstrukcji w kształcie kopuły, budowanej z gałęzi mułu i sieczki. Z upływem czasu obok tych nietrwałych konstrukcji zaczęto wznosić budowle na planie prostokąta, z cegły suszonej spajanej gliną, która po wyschnięciu tworzyła monolityczną ścianę. Takie domy usytuowane były po jednej, najczęściej południowej stronie dziedzińca, otoczonego murem.

Budowano je bez fundamentów na ubitej i wyrównanej ziemi. Ściany były grube i pokrywane tynkiem z mułu, a dla zabezpieczenia przed upałem nie miały okien. Dachy były zazwyczaj płaskie, zrobione z pni palmowych, mat i trzciny, które układano w krzyżujących się warstwach, dodając na wierzchu izolacyjną warstwę ubitej gliny. Z boku jednej z dłuższych ścian domu znajdowało się wejście. Układ kilkuizbowego wnętrza określały potrzeby właściciela. W środku na osi krótkich ścian znajdowało się palenisko bez komina. Dym wychodził drzwiami lub otworami wybitymi w ścianach.

Poza tym niektóre pomieszczenia, prawdopodobnie przeznaczone na spiżarnie, miały wybite w ścianach małe okienka, przesłonięte terakotową kratką, ułatwiające wymianę powietrza. Podłogę w izbach stanowiła ubita glina (czasem wypalone ceramiczne płyty), podobnie jak na podwórku, które bywało jednak brukowane kamieniami lub wypaloną cegłą. Aby ułatwić spływanie wód deszczowych dziedziniec mógł być lekko wklęsły i zdrenowany rurami z wypalonej gliny, połączonymi ze zbiornikami. Na dziedzińcu niejednokrotnie znajdowały się wkopane w ziemie dzbany lub kadzie na wodę.

W tym samym czasie wznoszone też domy innego typu. Z płaskorzeźbionych przedstawień z Durszarrukin znane są domy o stromym kopulastym lub baniastym przykryciu, na tle umownego krajobrazu wiejskiego. Na tej podstawie uważa się, że asyryjskie domy były kryte tzw. kopułą pozorną. Wydłużona i spadzista bania była swego rodzaju kominem termicznym, utrzymującym stałą temperaturę wnętrza, co przy upalnym klimacie miało pierwszorzędne znaczenie; z drugiej zaś strony była rozwiązaniem trwalszym od płaskiego dachu i być może rozwinięciem pierwowzoru trzcinowego.

W wielu asyryjskich miastach budowano domy tak jak w Babilonii – z pomieszczeniami wokół centralnego dziedzińca, połączonego z nim bezpośrednio drzwiami; niektóre izby łączyły się ze sobą. Światło do wnętrza przedostawało się tylko drzwiami. Z dziedzińca na ulicę prowadziło jedno wąskie przejście. Wewnętrzny dziedziniec pełniący rolę świetlika nie posiadał sufitu. Tylko po bokach był otoczony daszkiem – mógł mieć również ganek. W wielu domach zachowały się schody – być może prowadzące na piętro. Niektórzy badacze wykluczają istnienie piętra i sądzą, że schody wiodły na taras. Domy ludzi bogatych były obszerniejsze, ale miały ten sam schemat. Zabudowa grupowała się wokół wielu wewnętrznych dziedzińców, tworząc zespół izb mieszkalnych, magazynów, pomieszczeń dla służby i zwierząt.

Pałace

Ambicją każdego szanującego się Asyryjskiego króla była budowa własnego pałacu. Dlatego powstały wspaniałe rezydencje pałacowe, które odgrodzone silnymi obwarowaniami miały na celu ochronę króla i świadczenie o jego potędze, a co za tym szło – także i o sile państwa. Pałace wewnątrz były wspaniale przyozdobione, nierzadko znajdowały się w otoczeniu parku i miewały zwierzyniec, gdzie żyły byki, lwy, strusie, a nawet słonie, na które władca polował w asyście dostojników dworskich.

Pałace były najbardziej reprezentatywną dziedziną architektury w Asyrii, a nie świątynie jak było w czasach sumeryjskich. Kompleks pałacowy dominował nad dachami miejskiej zabudowy. Z zewnątrz był to masywny pozbawiony okien, monolityczny blok, którego ściany przecinały pionowo regularne ryzality, posadowiony na potężnym cokole o ukośnych ścianach. Pałac i cokół wzniesione były z cegieł suszonych o mniej-więcej stałych wymiarach (0,53-0,55 m długość boku oraz 0,13-0,15 m grubości). W cokole były zainstalowane dreny z wypalanych rur ceramicznych do odprowadzania wód deszczowych. Dolne partie ścian pałacu miały okładzinę kamienną z ortostatów, a cokoły z cegieł hartowanych lub wypalanych, niekiedy glazurowanych i utwardzanych asfaltem. Jednymi elementami wysuniętymi z masywu pałacu były warowne bramy flankowane wieżami oraz regularnie rozmieszczone wieże obronne.

Do bram pałacowych prowadziły prosto wytyczone, niekiedy brukowane drogi lub rampy. Bramy, zdobione rzeźbami strażników w kształcie skrzydlatych byków i lwów z ludzkimi głowami, wiodły na wewnętrzne czworokątne dziedzińce wykładane cegłami lub asfaltem. Dziedzińców najczęściej było kilka. Wokół nich skupiały się większe sale, korytarze i mniejsze pomieszczenia o różnorodnym przeznaczeniu oficjalnym, gospodarczym, prywatnym, wojskowym, itp.

Najbardziej znane pałace, których ruiny przetrwały do czasów współczesnych znajdowały się w Durszarrukin (Fig.1), Niniwie (Fig.2), Enszunnie, i Kalchu, w którym znaleziono trzy pałace należące do różnych władców.

W pałacach starszego typu nie występowały kolumny. Dopiero w I tys. p.n.e. architekci zaczęli je stosować tak w celach dekoracyjnych jak i konstrukcyjnych. Kolumny asyryjskie nie odznaczały się zbytnim wdziękiem czy lekkością. Te, które wykonywano z drewna były cienkie i wysokie, natomiast trzony kolumn kamiennych - proste i niskie. Kapitele nie przedstawiały wielkiego bogactwa form. Bazy w kształcie stojących skrzydlatych byków i siedzących sfinksów odznaczały się pięknym modelunkiem i bogatą ornamentyką. Najprostsza formą podpór łukowego sklepienia były masywne filary ceglane, stosowane zwłaszcza w monumentalnych pałacach królewskich.

Sklepieniami beczkowymi przykrywano również korytarze, ale przede wszystkim różnego rodzaju monumentalne przejścia i bramy. Ich masywne, podwójne drewniane odrzwia były niekiedy obijane brązowymi blachami z reliefami wykonanymi przez rycie, wyklepywanie oraz punktowanie. Monumentalne przejścia obramowane były niekiedy fryzami z barwnych glazurowanych cegieł, z różnokolorowym rozetami, w dolnych partiach ścian zdobione kompozycjami malarskimi, wyobrażającymi święte symbole – pługi, drzewa, ptaki, zwierzęta w układzie pasowym, zaś ponad łukiem wejścia – scenami dworskimi, na przykład procesjami.

Największe wrażenie robiły znajdujące się po obu bokach frontowych wejść pałacowych, niekiedy i świątyń, olbrzymich rozmiarów statuy lamassu – skrzydlate byki albo lwy z ludzkimi głowami, służące często jako podpory sklepień kolebkowych (Fig.3). Lamassu były dobrymi geniuszami i strażnikami bram prawie we wszystkich pałacach asyryjskich władców, szczególnie w pierwszej połowie IX i VII wieku p.n.e.

Ich wyobrażenia są opracowane częściowo pełnoplastycznie, częściowo w płaskorzeźbie. Są tak wkomponowane w bryłę budowli, aby mogły się łączyć z ortostatami. Lamassu przeważnie wystawały w 2/3 z tła. Od strony wewnętrznej wielkie ortostaty nie były opracowane i łączyły się ze ścianą jak zwykła okładzina kamienna. Geniusze strażnicy mają po pięć nóg, a było to uwarunkowane ich narożnym zazwyczaj usytuowaniem w przejściu. Człowiek zbliżający się do bramy widział lamassu en face, z dwiema przednimi nogami, a przekraczając bramę oglądał go z boku, kroczącego na czterech bogach. Zatem w jednej kompozycji uzyskano dwa efekty wizualne – statyczny ( w widoku en face) oraz dynamiczny (z profilu). Sprawa komplikowała się w momencie oglądania rzeźb w pozycji en trois-quarts – wtedy widoczna była piąta noga.

Pomieszczenia pałaców z reguły były wąskie długie i wysokie; zarówno te, które przykrywano sklepieniami łukowym, jak i pozostałe. Są przypuszczenia, ze główną tego przyczyną był brak drewna – odpowiednio długich belek do budowy stropów i na trzony kolumn oraz do stawiania drewnianych krążyn bez których nie można było przesklepić większych przestrzeni.

Liczne korytarze i ściany sal pałacowych pokrywały różnorodne dekoracje. W salach paradnych dolne partie ścian licowano ozdobnymi ortostatami pokrytymi pasami reliefów. Główną tematyką tych ozdób są sceny wojenne, łowieckie i hołdownicze, natomiast sceny dworskie i kultowe występują rzadko. Ściany mogły być wykładane boazeriami z drewna cedrowego, które jednak nie zachowały się do czasów współczesnych. Wewnętrzna dekoracja ścian była rozplanowana według utartego schematu: malowidła ścienne i ornamentalny fryz z glazurowanych płytek zajmowały najczęściej górną część ściany, a dolną opasywały płaskorzeźby. Ogólny widok tak potraktowanej ściany przypominał wielobarwne kobierce z silnym zaakcentowaniem wydzielonych płaszczyzn, z powielonym wielokrotnie wzorem i pasową kompozycją.

Zigguraty

Święte wieże zigguraty pojawiły się w Asyrii na początku II tys. p.n.e. Ich genezy należy szukać na przełomie IV i III tys. p.n.e. w Sumerze. Zigguraty zachowały się częściowo w miastach Aszur, Kalchu, Kartukultininurta, Durszarrukin, Tell ar-Rimah, Tell Brak, Irbil i Kakzu. Ziggurat z małą świątynią na górze i monumentalną dolną tworzyły okręg sakralny. W jednym okręgu mogło być kilka zigguratów. Niekiedy dwa z nich były połączone w jedno założenie architektoniczne, jak w Aszur w okręgu bogów Anu i Adada (Fig.4), między zigguratami znajdowały się dwie dolne świątynie. Ziggurat składał się czasami aż z siedmiu zmniejszających się ku górze kondygnacji. Jego rdzeń zbudowany był z cegieł suszonych, a okładzina z barwionych cegieł hartowanych. Do górnej świątyni prowadziły rampy.